Czytelnia
Inspektorat Rejonowy ZWZ-AK Radzyń Podlaski w okresie okupacji niemieckiej

Po wybuchu II wojny światowej ruch oporu organizowany przez Polaków przybierał róże formy, od bojkotu zarządzeń władz okupacyjnych, słuchania radiostacji, tajne nauczanie, samopomoc i samoobronę, poprzez masowy udział w strukturach zbrojnych.

 

Najliczniejszą formacją zbrojną na terenie powiatu radzyńskiego był Związek Walki Zbrojnej, przekształcony w lutym 1942 r. w wyniku akcji scaleniowej w Armię Krajową. Twórcami ZWZ w Radzyniu już od października 1939 r. byli m. in.: Feliks Orluk „Kłos”, Stanisław Kotowski, Bolesław Sposób, Julian i Zygmunt Skrzymowscy, Czesław Kałuszyński, Stanisław Wołek, ppor. Józef Waltenberg vel Józef Orłowski „Lubicz” czy kapelan ks. mjr Stanisław Karwowski „Mrówka”. W grudniu organizacja liczyła 100 osób.

 

Inspektorat Rejonowy „Radzyń” powstał w lutym 1940 r. Należał do Okręgu Lublin, w jego skład wchodziły trzy Obwody: Łuków, Radzyń Podlaski, Biała Podlaska oraz od drugiej połowy 1945 r. do kwietnia 1947 r. Obwód Siedlce. Pierwszym Inspektorem był NN „Bronisław”, następnie mjr Stefan Drewnowski „Roman”, „Aleksander” aresztowany w lipcu 1944 r. przez NKWD. Jego zastępcą, od stycznia 1943 r., był Komendant Obwodu Biała Podlaska, kpt. Seweryn Świeprawski „Szymon”.

 

W Obwodzie Radzyń znalazło się osiem rejonów (rejon tworzyło 2-3 placówki odpowiadające obszarowi gminy): rejon I – gm. Siemień, rejon II – gm. Milanów i Jabłoń, rejon III – miasto Radzyń (komendant Feliks Orluk „Kłos”, po jego aresztowaniu Sylwin Falkowski „Lech”), rejon IV – gm. Kąkolewnica i Szóstka, rejon V – gm. Żerocin, Misie, Tłuściec, Zahajki, rejon VA – miasto Miedzyrzec, rejon VI - gm. Biała, rejon VII – gm. Suchowola i Wohyń, rejon VIII – gm. Komarówka, Brzozowy Kąt. Komendantami Obwodu ZWZ Radzyń byli kolejno: st. Sierżant Karol Baranowski, kpt. Jan Piotrowski „Marian”, kpt./ppłk  Konstanty Witkowski „Müller”, „Ksawery”, „Wujek”, kpt. Franciszek Lenarczyk „Jan Rybicki”. Zastępcami byli: st. sierż. Jan Kamiński „Szpak”, por. Barański, por. Józef Waltenberg vel Józef Orłowski, por. Bolesław Pałyga „Florek”, por. Tadeusz Golka „Sowa”, „Skrzetuski”. Funkcje adiutantów pełnili: por. Jerzy Skoliniec „Kruk”, por. T. Golka, por. Leon Sołtysiak „Grom”. Mjr „Müller” jasno określił zasady konspiracji nakazując posiadanie alibi oraz zakazując pijaństwa, gadulstwa, „sypania” w razie aresztowania oraz posiadania przy sobie konspiracyjnych materiałów i prasy.

 

Obwód Radzyń Podlaski był najliczniejszy w Inspektoracie. W czerwcu 1944 r. miał ponad 5000 zaprzysiężonych żołnierzy AK. Łącznie w trzech obwodach Inspektoratu Rejonowego Radzyń Podlaski do Armii Krajowej należało ok. 13-14 tys. żołnierzy.

 

Na terenie Inspektoratu działały trzy oddziały partyzanckie: w Obwodzie Łuków oddział por. Wacława Rejmaka „Ostoi”, który miał stałe obozowisko w kompleksie leśnym Jata koło Łukowa, w Obwodzie Radzyń oddział mjr Konstantego Witkowskiego „Müllera”, obozujący w lasach kąkolewnicko – turowskich oraz w Obwodzie Biała Podlaska oddział por. Stefana Wyrzykowskiego „Zenona”, który ze względu na osłonę radiostacji Komendy Głównej AK miał charakter kompanii lotnej. Na początku 1944 r. utworzono oddział do zadań specjalnych por. Stanisława Chmielarskiego „Lecha”, działający na terenie Obwodu Biała Podlaska oraz oddział szkolny por. Jerzego Skolińca „Kruka”, działający na terenie Obwodu Radzyń. W każdym Obwodzie prowadzono szkolenia w oddziałach partyzanckich dla szeregowych żołnierzy oraz działały szkoły podoficerskie kształcące kadrę niższego stopnia do przyszłych działań w ramach tzw. Odtwarzania Sił Zbrojnych w Kraju. Był to ważny element działalności, ponieważ 85 % wstępujących do konspiracji nie miała przeszkolenia wojskowego.  Podchorążówka mieściła się w Małaszewiczach w ramach firmy budowlanej „Sabo - Stribo” zatrudniającej podchorążych a w obwodzie radzyńskim por. Jerzy Skoliniec „Kruk” i ppor. Bronisław Saczuk „Wiarus” prowadzili szkołę podoficerską w gajówce Grabowiec. Dodatkowo szkolono sanitariuszki pod okiem ppor. dr Ewy Chomiczewskiej „Jagody” w Radzyniu,  dr Ziółkowskiego w Komarówce czy dr Jana Kozaka w Dawidach.

ZWZ-AK podejmowała działania w wielu obszarach, zarówno wywiadowcze jak i dywersyjno – sabotażowe. Referatem wywiadu kierował por. Mieczysław Paszczuk „Długi”. Monitorowano m. in. ruch pociągów na stacji Bedlno, ich zawartość i stan żołnierzy, podsłuchiwano rozmowy telefoniczne i kontrolowano przesyłki pocztowe Niemców, stale obserwowano kwaterę gestapo mieszczącą się w „prejznerówce”, śledzono gestapowców, rozpracowywano „wsypy” i konfidentów.

Komenda obwodu dobrze funkcjonowała dzięki 12 łączniczkom referatów, 2 kancelistkom, 2 szyfrantkom, 2 kreślarkom, archiwum i sieci punktów łączności „rds R-31” obsługiwanych przez drużynę łączności por. Stanisława Kujawińskiego „Żonkila”, „Cichociemnego”. Kryptonimy Obwodu Radzyń to: „11”, „Rzym”, „651”, „797/I”, „Rzym 50” a placówki Radzyń „Rosohacz”. Punkt łączności w Radzyniu znajdował się w domu łączniczki mjra „Müllera”,  Apolonii Siudaj „Bajka” (nauczycielki gimnazjum, szefowej Wojskowej Służby Kobiet, aresztowanej w kwietniu 1944 r., straconej na Majdanku) przy ul Międzyrzeckiej 10. Łącznikami byli też Monika Prejzner, Janina Siudaj-Zacharewicz, Konstanty Sławiński. Łączniczki prowadziły również działalność kolportażową. Do Radzynia docierały takie tytuły jak: „Biuletyn Informacyjny”, „Dziennik Radiowy”, „Brzask”, „Polska Żyje”, „Orle Ciosy” i inne.

 

 Działalnością sabotażową – dywersyjną kierował od kwietnia 1940 r. Związek Odwetu dowodzony najpierw przez „Przepiórkę”, potem przez ppor. Alfonsa Faliszewskigo „Konar”, a od 1943 r. przez Kierownictwo Dywersji dowodzone kolejno przez cichociemnych: por. Mieczysława Kwarcińskiego „Ziut”, ppor. „Wodnika” i ppor. Czesława Rossińskiego „Kozioł”. Grupy bojowe Kedywu prowadziły akcje: sabotażu i dywersji w przemyśle i na kolei, karania gorliwych urzędników, likwidację konfidentów skazanych wyrokiem Wojskowych Sądów Specjalnych, niszczenia akt urzędów pracy i gmin, niszczenia maszyn rolniczych i omłotowych, niszczenia mleczarni, gorzelni, rozbijania kas i magazynów okupanta, rekwirowano kontyngenty, zwalczano bandytyzm i pijaństwo, atakowano posterunki policji i Wehrmachtu. Do bardziej znanych należą nieudana akcja rozbicia więzienia gestapo w Radzyniu przeprowadzona na początku 1943 r. czy udana akcja likwidacji „kata Podlasia” gestapowca Adolfa Dykowa w listopadzie 1943 r. i jego zastępcy Antoniego Neumanna.

 

Pod wpływem zmieniającej się sytuacji militarnej w Europie Naczelne Dowództwo Polskich Sił Zbrojnych modyfikowało plany walki. Pierwotny plan zorganizowania powszechnego powstania zbrojnego, zarzucony po kapitulacji Francji, powrócił w marcu 1943 r. W ramach Planu A Inspektorat Rejonowy „Radzyń” otrzymał zadanie zdobycia i utrzymania miast: Biała Podlaska, Międzyrzec Podlaski i Radzyń Podlaski oraz lotnisk w Białej Podlaskiej, Maryninie i Małaszewiczach. Jednak po zerwaniu stosunków dyplomatycznych ZSRR z Polską i przypuszczeniu, że za wycofującą się armią niemiecką na ziemie polskie wkroczy Armia Czerwona, zmodyfikowano plan nadając mu kryptonim „Burza” – „B”, który zakładał: akcje dywersyjne przeciwko wycofującym się wojskom niemieckim, ochronę polskiej ludności i ośrodków gospodarczych, zaprezentowanie się w roli gospodarza na terenie całej Rzeczypospolitej oraz odtworzenie, po przejściu frontu, dużych jednostek wojskowych stacjonujących przed wybuchem wojny w ramach Odtworzenia Sił Zbrojnych.

 

 Pierwsze odprawy w Inspektoratach Rejonowych odbyły się w maju i czerwcu 1944 r.
Zgodnie z rozkazem Komendanta Głównego AK „Bora” z 13 kwietnia 1944 r. oddziały partyzanckie otrzymały numery pułków i dywizji stacjonujących na danym terenie przed wojną. W związku z tym na terenie Inspektoratu Rejonowego Radzyń  oddział mjr Konstantego Witkowskiego „Müllera” otrzymał kryptonim OP 35 AK i miał wejść w skład odtwarzanej 9 Podlaskiej Dywizji Piechoty pod dowództwem gen. Ludwika Bittnera „Halka”.  Na terenie Obwodu Radzyń miały powstać dwa bataliony II i III wchodzące w skład 35 pp AK.   W połowie czerwca 1944 r. w Olszewnicy odbyła się narada Komendy Obwodu Radzyń. Dowództwo II batalionu objął por. Władysław Bykowski „Sęp”, jego zastępcą został por. Zygmunt Teodorowicz „Bej”. Na czele III batalionu stanęli kpt. Tadeusz Golka „Sowa” i jego zastępca por. Jerzy Skoliniec „Kruk”.

 

Plan „Burza” zakładał zajęcie dwóch ognisk walki: ogniska nr 4 – miasta Radzyń Podlaski, stacji kolejowej w Bedlnie, lotniska w Maryninie i ogniska nr 5 – miasta Miedzyrzec Podlaski. Plan nie został wykonany z powodu zaskoczenia przez Armię Czerwoną. Już 22 lipca 1944 r. jednostki pancerne Armii Czerwonej pojawiły się pod Radzyniem i to one pierwsze podjęły walkę z okupantem niemieckim. Po krótkiej potyczce zwiad radziecki zajął Radzyń i skierował się w stronę Międzyrzeca Podlaskiego. Oddziały polskie podjęły walkę z wycofującymi się oddziałami niemieckimi przeprowadzając 7 akcji bojowych.

 

Do pierwszego kontaktu Komendanta Obwodu mjra „Müllera” z Sowietami doszło wieczorem 26 lipca 1944 r. na terenie wsi Strzakły i Dębowierzchy, gdzie stacjonował OP 35. Żądanie gen. Gusiewa, dowódcy 47 armii, złożenia broni przez podległe mjr Witkowskiemu oddziały spotkało się z gwałtownym sprzeciwem. Następnego dnia OP 35 został otoczony przez jednostki sowieckie i rozpoczęto oddawanie broni, głównie starej a nową starano się ukryć. Korzystając z zamieszania większość żołnierzy wycofała się do pobliskich lasów oczekując na wyjaśnienie sytuacji

Po wspólnych ustaleniach Inspektora Rejonowego mjra Stefana Drewnowskiego „Romana” i gen. Gusiewa, zwolniono z aresztu mjra „Müllera”, zwrócono broń, zezwolono stronie polskiej na koncentrację OP 35 w Kąkolewnicy a 1 sierpnia 1944 r. Inspektor Rejonowy zarządził odtwarzanie 34 pp i 35 pp. Była to wyjątkowa sytuacja, ponieważ już 28 lipca 1944 r. Komendant Okręgu AK Lublin, gen. bryg. Kazimierz Tumidajski „Marcin”, pod naciskiem NKWD i przedstawicieli PKWN, wydał rozkaz złożenia broni wszystkim oddziałom polskim, wyznaczając odtwarzanej 9 Podlaskiej Dywizji Piechoty punkty w Łukowie i Białej Podlaskiej.

 

 Mjr „Muller” rozpoczął odtwarzanego II i III batalionu 35 pp AK we wsi Kąkolewnica Południowa. II batalion mieli tworzyć żołnierze z I, II, III, i IV Rejonu, natomiast III batalion z Rejonu V, VA, VI, VII i VIII. Ponadto przy III baonie organizowano kompanię ckm i moździerzy. Dodatkowo formowano jednostki pułkowe: pluton artylerii, pluton saperów i pluton zwiadu konnego. Ochotników było bardzo dużo. Miejscowe społeczeństwo ufundowało sztandar 35 pp Ak, który planowano poświęcić na niedzielnej mszy. W niedzielę przed uroczystościami, mjr „Müller” będący na inspekcji w Radzyniu został aresztowany, a w Kąkolewnicy pojawili się oficerowie ze sztabu I Frontu Białoruskiego marszałka Rokossowskiego.  35 pp przeszła do sąsiednich wsi: Polskowoli, Lipniak i do Olszewnicy. Po południu do Lipniak przyjechały dwa samochody z oficerami i żołnierzami Armii Czerwonej oraz z armii Berlinga. Poinformowano żołnierzy o aresztowaniu dowódcy i zażądano, by oficerowie i podoficerowie udali się samochodami do Radzynia, a pozostali złożyli broń. Żądania nie wykonano. Następnego dnia wraz ze zwolnionym z aresztu mjr Witkowskim zjawili się dwaj oficerowie NKWD. 8 sierpnia 1944 r. oddział mjra „Müllera” złożył broń ale większość żołnierzy rozpłynęła się w terenie. NKWD, które poniosło kolejną porażkę, podjęło jeszcze jedną próbę zorganizowania koncentracji wojsk polskich. Pod naciskiem PKWN Komenda Okręgu 7 sierpnia 1944 r. wydała rozkaz dowódcy 9 Podlaskiej DP AK rozkaz rejestracji pułków w miejscach koncentracji: 34 pp i oddziałowi artylerii w Białej Podlaskiej i 35 pp w Łukowie. Po rejestracji i wyznaczeniu dowódców pułków mieli zostać przydzieleni im oficerowie łącznikowi z Armii Czerwonej. Oddział mjra „Müllera”, który stale przebywał w towarzystwie oficerów NKWD, miał się stawić w dwóch punktach: w Suchowoli lub w Międzyrzecu najpóźniej 14 sierpnia 1944 r. o godz. 12.35. Na koncentrację nie przybył żaden żołnierz AK a majorowi Witkowskiemu udało się uciec.

 

Po fali aresztowań przez NKWD w sierpniu 1944 r. części oficerów sztabu Inspektoratu, w tym Inspektora mjra Stefana Drewnowskiego „Romana”, w październiku nowym Inspektorem został mjr Wilhelm Szczepankiewicz „Drugak”, „Kogurt” a Komendantem Obwodu Radzyń kpt. Franciszek Lenarczyk „Bożena”. Praca nad przywróceniem struktur była bardzo trudna. Od jesieni 1944 r., na terenie Kąkolewnicy stacjonowała II Armia Wojska Polskiego, Sąd Wojskowy i Informacja Wojskowa II Armii WP. W lasach kąkolewnickich znajdowały się dwa obozy NKWD, do których zwożono żołnierzy AK, BCh, i inne osoby podejrzane o działalność kontrrewolucyjną. Egzekucje skazanych wyrokiem sądu na śmierć przez strzał w tył głowy wykonywano na uroczysku „Baran”.

 

W styczniu 1945 r. aresztowany został Komendant kpt. Lenarczyk i jego adiutant por. Jerzy Sołtysiak „Grom”. 17 lutego 1945 r. mjr „Kogurta” na stanowisku Inspektora Inspektoratu Radzyń zastąpił mjr Jan Szatyński – Szatowski „Wrzos”.  Rozkaz informujący o rozwiązaniu 19 stycznia Armii Krajowej przez gen. Leopolda Okulickiego „Niedźwiadek” i zapowiadający utworzenie nowej organizacji nowy Inspektor wydał 26 lutego. W ponownym rozkazie mjra „Wrzosa” z 9 kwietnia 1945 r. o rozwiązaniu AK został dodany rozkaz szczegółowy o powołaniu Komisji Likwidacyjnej. Jednak zdecydowana większość żołnierzy AK w Obwodzie Radzyń nie ujawniła się i nasiliła swoją działalność.

 

 

Agnieszka Gątarczyk

 
© 2017 win-radzyn.pl | Tworzenie stron internetowych